Ομολογία κατηγορουμένου στην αστυνομική προανάκριση χωρίς να ενημερωθεί για τα δικαιώματά του και χωρίς παρουσία δικηγόρου.Παραβίαση δίκαιης δίκης

395

ΑΠΟΦΑΣΗ

Lalik κατά Πολωνίας της 11.05.2023 (αρ. προσφ. 47834/19)

Βλ. εδώ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Το Ιανουάριο του 2016, ενώ ήταν μεθυσμένος, ο προσφεύγων έβαλε φωτιά στο μπουφάν του συντρόφου του, ο οποίος υπέστη σοβαρά εγκαύματα και πέθανε. Ο προσφεύγων καταδικάστηκε για ανθρωποκτονία και καταδικάστηκε σε κάθειρξη 25 ετών.

Οι αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων αναφέρονταν ρητά σε καταθέσεις που είχε κάνει κατά την άτυπη ανάκρισή του, η οποία είχε λάβει χώρα πριν συναντήσει και συμβουλευθεί το δικηγόρο του και ενώ φερότανότι βρισκόταν υπό την επίδραση αλκοόλ.

Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι ο προσφεύγων δεν είχε ενημερωθεί για τα δικαιώματα υπεράσπισής του.

Το Δικαστήριο εξέφρασε την ανησυχία του για το γεγονός ότι τα εθνικά δικαστήρια είχαν δεχθεί και αξιολογήσει αποδεικτικά στοιχεία που είχαν ληφθεί κατά παράβαση θεμελιωδών εγγυήσεων. Οι καταθέσεις που είχε δώσει ο προσφεύγων κατά τη διάρκεια της άτυπης προανάκρισης είχαν χρησιμεύσει ως βασικό αποδεικτικό στοιχείο για την απόδειξη της πρόθεσής του να σκοτώσει τον φίλο του, που τελικά οδήγησε στην καταδίκη του για ανθρωποκτονία. Κατά το ΕΔΔΑ, μια τέτοια επιχειρηματολογία παραβίασε τη δίκαιη δίκη.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων διαπίστωσε, ομόφωνα, παραβίαση της δίκαιης δίκης και ιδίως του δικαιώματος σε ανάθεση της υπεράσπισης σε συνήγορο της επιλογής του(άρθρου 6 § 3 (γ) της ΕΣΔΑ).

ΔΙΑΤΑΞΗ

Άρθρο 6§ 3 (γ)

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ

Ο προσφεύγων, PrzemysławLalik, είναι πολωνός υπήκοος που γεννήθηκε το 1995 και ζει στο Zamość (Πολωνία). Επί του παρόντος εκτίει ποινή κάθειρξης στις φυλακές Zamość.

Τον Ιανουάριο του 2016, ενώ ήταν μεθυσμένος, έβαλε φωτιά στο μπουφάν του φίλου του που έπινε, όταν εκείνος ήταν σε κωματώδη κατάσταση στο πάτωμα του υπογείου του. Ο τελευταίος υπέστη σοβαρά εγκαύματα στο 60% του σώματός του και στο άνω μέρος του αναπνευστικών οδών με αποτέλεσμα να πεθάνει.

Μέσα σε λίγες ώρες, ο προσφεύγων συνελήφθη και οδηγήθηκε στο αστυνομικό τμήμα. Πραγματοποιήθηκε αλκοτέστ που έδειξε περίπου 0,65 mg/l αλκοόλ (1,3 χιλιοστά του χιλιοστού) στον οργανισμό του. Σύμφωνα με την Κυβέρνηση, ενημερώθηκε για τα δικαιώματά του αμέσως μετά την άφιξή του στο αστυνομικό τμήμα, αν και δεν υπήρξε καμία απόδειξη για το γεγονός. Το επόμενο πρωί, ανακρίθηκε ανεπίσημα από τρεις αστυνομικούς για σχεδόν τρεις ώρες χωρίς να του γίνει ξανά αλκοτέστ και πριν συναντήσει δικηγόρο. Δεν συντάχθηκε επίσημο πρακτικό της προανάκρισης, αλλά ένας από τους αστυνομικούς προέβη σε επίσημη αναφορά όσων ειπώθηκαν και τα υπέγραψε. Την επόμενη ημέρα ο προσφεύγων κατηγορήθηκε για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως. Ο συνήγορος υπεράσπισής του δεν ήταν παρών κατά την έναρξη της ανάκρισης και ο προσφεύγων δήλωσε ένοχος. Στη συνέχεια μίλησε με το δικηγόρο του και λίγα λεπτά αργότερα ανακάλεσε όσα είχε πει, καταθέτοντας ότι δεν είχε πρόθεση να σκοτώσει τον φίλο του.

Κατά τη διάρκεια της δίκης, ο προσφεύγων παραδέχθηκε ότι έβαλε φωτιά στο μπουφάν του φίλου του, αλλά εξήγησε ότι δεν είχε ποτέ πρόθεση να τον σκοτώσει και ότι είχε κάνει παρόμοια φάρσα τον προηγούμενο Αύγουστο, βάζοντας φωτιά σε ένα κομμάτι του ρούχου του χωρίς να τον βλάψει.

Ο προσφεύγων καταδικάστηκε για φόνο σε 25 χρόνια κάθειρξης. Οι αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων αναφέρονταν ρητά στις καταθέσεις του που είχε κάνει κατά την άτυπη προανάκριση, αναφέροντας, μεταξύ άλλων, ότι ο αποβιώσας του χρωστούσε χρήματα. Τα δικαστήρια θεώρησαν ότι τα όσα είχε πει ήταν ιδιαίτερα αξιόπιστα επειδή είχε μιλήσει αυθόρμητα και δεν είχε την ευκαιρία να σκεφτεί την υπερασπιστική του γραμμή.

Ο δικηγόρος του προσφεύγοντος υποστήριξε ότι αν είχαν αποκλειστεί αυτές οι καταθέσεις, ο προσφεύγων θα είχε να αντιμετωπίσει το πολύ ποινή κάθειρξης 12 ετών για πρόκληση βαριάς σωματικής βλάβης που οδήγησε σε θάνατο. Όπως και έγινε, οι καταθέσεις του στην προανάκριση αποτέλεσαν την κύρια απόδειξη του δόλου του και οδήγησαν στην καταδίκη του για δολοφονία.

Ο προσφεύγων παραπονέθηκε βάσει του άρθρου 6 § 3 στ. γ (δικαίωμα σε ανάθεση της υπεράσπισης σε συνήγορο της επιλογής του) ότι η καταδίκη του βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό σε άτυπες καταθέσεις, οι οποίες είχαν ληφθεί χωρίς να διασφαλιστούν βασικές δικονομικές εγγυήσεις για την υπεράσπισή του. Υποστήριξε ότι οι αστυνομικοί που τον ανέκριναν ανεπίσημα μετά τη σύλληψή του δεν τον είχαν ενημερώσει για τα δικαιώματά του, ούτε του προσφέρθηκε η δυνατότητα να συμβουλευτεί δικηγόρο. Δεν υπήρχε επίσημο αρχείο της ανάκρισης και το επίπεδο αλκοόλ δεν είχε ελεγχθεί εκ των προτέρων.

Η προσφυγή κατατέθηκε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στις 28 Αυγούστου 2019. Η Κυβέρνηση ενημέρωσε το Δικαστήριο, με επιστολή της 28 Σεπτεμβρίου 2021, ότι πρότεινε να κάνει μονομερή δήλωση με σκοπό την επίλυση του ζητήματος που έθεσε ο προσφεύγων. Ζήτησε το Δικαστήριο να διαγράψει την προσφυγή, σύμφωνα με το άρθρο 37 της Σύμβασης. Στη διεύθυνση 18 Ιανουαρίου 2022 το Δικαστήριο εξέτασε τη δήλωση και απέρριψε το αίτημα της Κυβέρνησης. Θεώρησε ότι, αν διαπιστωνόταν παραβίαση, το πολωνικό κράτος θα έπρεπε να λάβει γενικά μέτρα για να σταματήσει την πρακτική αυτή.

Παρεμβάσεις τρίτων έγιναν από το Ίδρυμα Ελσίνκι για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και από το τηνΜΚΟFairTrials.

ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…

Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι ο προσφεύγων δεν είχε ενημερωθεί δεόντως για τα δικαιώματά του. Δεν μπορούσε να είναι σίγουρο ότι κατά τη στιγμή της σύλληψής του ο προσφεύγων είχε ενημερωθεί για το δικαίωμά του να παραμείνει σιωπηλός, το δικαίωμά του να μην ενοχοποιήσει τον εαυτό του και το δικαίωμά του να συμβουλευτεί δικηγόρο. Εν πάση περιπτώσει, δεν του είχαν δοθεί πληροφορίες το επόμενο πρωί πριν από την ανεπίσημη ανάκρισή του, και το επίπεδο αλκοόλ του δεν είχε ελεγχθεί εκ νέου. Η πρώτη φορά που συνάντησε δικηγόρο ήταν μετά από ανάκριση τρεις ωρών και με την παρουσία αστυνομικού στο δωμάτιο.

Το Δικαστήριο ανησυχούσε ότι τα εθνικά δικαστήρια είχαν κάνει δεκτά και αξιολογήσει τα αποδεικτικά στοιχεία που αποκτήθηκαν κατά παράβαση θεμελιωδών εγγυήσεων. Το περιεχόμενο των πληροφοριών που είχε δώσει ο προσφεύγων κατά την άτυπη ανάκρισή του είχε χρησιμεύσει ως βασικό αποδεικτικό στοιχείο για την εξακρίβωση της πρόθεσής του να σκοτώσει τον φίλο του, η οποία με τη σειρά της είχε οδηγήσει στην καταδίκη του για φόνο. Παρά το γεγονός ότι ο πολωνικός Κώδικας Ποινικής Δικονομίας δεν απαγορεύει τη χρήση αυθόρμητων καταθέσεων που έγιναν κατά τη σύλληψη, το Δικαστήριο δεν θεώρησε ότι οι καταθέσεις και αναφορές του ήταν αυθόρμητες, δεδομένου ότι είχαν γίνει παρουσία τριών αστυνομικών κατά τη διάρκεια μιας τρίωρης προανάκρισης. Είχαν καταγραφεί σε επίσημο έγγραφο που υπεγράφη από έναν από τους αστυνομικούς. Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η χρήση των καταθέσεων και αναφορών αυτών επηρέασε σημαντικά την πορεία της έρευνας και, τελικά, τις αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων. Αν και ο προσφεύγων είχε αμφισβητήσει ρητά τη χρήση των εξηγήσεων αυτών ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, τα επιχειρήματά του είχαν απορριφθεί. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η διεξαγωγή μιας άτυπης ανάκρισης μετά τη σύλληψη του προσφεύγοντος χωρίς να ενημερωθεί για τα δικαιώματά του, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι ο αστυνομικός που είχε γράψει και υπογράψει το επίσημο έγγραφο είχε καταθέσειστο ακροατήριο, είχε θέσει τον προσφεύγοντα σε μειονεκτική θέση από την αρχή της έρευνας. Το ΕΔΔΑ εκδήλωσε την ανησυχία του  για το γεγονός ότι τα εθνικά δικαστήρια όχι μόνο είχαν επικυρώσει μια τέτοια προσέγγιση, αλλά είχαν επίσης κάνει άμεση αναφορά στις αρχικές αναφορές του προσφεύγοντος που έδωσε  το πρωί μετά το περιστατικό και τις θεώρησαν ιδιαίτερα αξιόπιστες, δεδομένου ότι – εκείνη τη στιγμή – ο προσφεύγων δεν είχε ακόμη χρόνο να σκεφτεί τι θα του ήταν ωφέλιμο και τι επιζήμιο. Στην άποψη του Δικαστηρίου, η επιχειρηματολογία αυτή παραβίασετην έννοια της δίκαιης δίκης.

Το ΕΔΔΑέκρινε ότι η ποινική διαδικασία, εξεταζόμενη στο σύνολό της, δεν μπορούσε να θεωρηθεί δίκαιη και διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 § 3 (γ) της Σύμβασης. Παρατηρώντας ότι ήταν αδύνατο να υποθέσει κανείς την έκβαση της διαδικασίας αν είχε υπάρξει ή όχι παραβίαση της Σύμβασης, το Δικαστήριο σημείωσε ότι το άρθρο 540 § 3 του πολωνικού Κώδικα Ποινικής Δικονομίας προέβλεπε τη δυνατότητα επανάληψης  της ποινικής διαδικασίας όταν η ανάγκη αυτή προέκυπτε από απόφαση διεθνούς οργάνου που ενεργεί βάσει διεθνούς σύμβασης που έχει επικυρώσει η Πολωνία.

Δίκαιη ικανοποίηση (άρθρο 41)

Το Δικαστήριο έκρινε ότι η διαπίστωση παραβίασης συνιστά από μόνη της επαρκή δίκαιη ικανοποίηση και απέρριψε την αξίωση του προσφεύγοντος για χρηματική και ηθική βλάβη (επιμέλεια: echrcaselaw.com).